In de reeks ‘Klassiekers’ zet NeerlandsFilmdoek iedere week een filmklassieker van eigen bodem in het zonnetje. Uit de periode van de eerste Nederlandse geluidsfilm tot nu selecteren we uit ieder jaar één titel die het volgens ons verdient om onder het stof vandaan gehaald te worden. Omdat de filmproductie na de oorlog moeizaam op gang kwam, bespreken we dit keer hoe de Nederlandse filmindustrie er in de eerste jaren na de oorlog uitzag en is er aandacht voor de enige speelfilmproductie uit die peiode: Bezet Gebied.
Bezet Gebied (1946)
Geregisseerd door Frans Dupont en Wim Gerdes
met Ludzer Eringa, Ellen Vogel en Frans Vorstman
Een verzetsgroep biedt hulp aan onderduikers die weigeren om naar Duitsland te gaan. Bij de verdeling van distributiekaarten wordt een aantal leden overvallen door de Duitsers en gefusilleerd. Toch weten de Duitsers het verzet niet te breken.
Noodlot
Waar de Nederlandse filmindustrie met de intrede van de geluidsfilm in 1934 eindelijk serieus van start leek te zijn gegaan – in ’34, ’35 en ’36 werden er gemiddeld zo’n tien speelfilms per jaar gemaakt – werd al snel duidelijk dat de kwaliteit van de producties nog niet optimaal was. Na enkele successen in de beginperiode, raakte de filmwereld gedurende 1936 steeds verder in het slop. Commerciële successen bleven uit en de pers was niet te spreken over de kwaliteit van de films. Net toen de Nederlandse film eind jaren dertig artistiek haar kunsten begon te etaleren (met onder meer Pygmalion (1937), Vadertje Langbeen (1938) en Morgen gaat ‘t beter (1939)), sloeg het noodlot toe.
Propaganda-industrie
Toen Nazi-Duitsland op 10 mei 1940 Nederland binnenviel en niet veel later de macht greep, werd de productie van Nederlandse films al snel aan banden gelegd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de twee grootste filmstudio’s in ons land, de Cinetone Studio te Amsterdam en Filmstad Wassenaar, door de Duitsers geconfisqueerd. Hier werden vooral propagandafilms voor de Nazi’s gemaakt. Toen in het najaar van 1945 de balans werd opgemaakt, bleken er niet minder dan achttien propagandafilms te zijn gedraaid.
Platgebombardeerd
Niet alleen het leven van de gewone burger en de overheidsbestuurders had een flinke tik opgelopen door de oorlog, ook de Nederlandse filmindustrie stond opnieuw in de kinderschoenen. Naast de vele verwoestingen in land en stad, had ook het kloppend hart van de Nederlandse filmindustrie flink wat schade opgelopen. De Cinetone Studio in Amsterdam was door de bezetter leeggeroofd en – zij het niet geheel – vernield. De Filmstudio te Wassenaar was er slechter aan toe; notabene door een bombardement van de geallieerden was zij compleet verwoest. Enkel de Cinetone studio werd later gerenoveerd.
Bezet gebied
In de eerste twee jaren na de oorlog gebeurde er vrijwel niks wat films betreft – ja, enkele maanden na de bevrijding werd de documentaire Vrij en Onverveerd uitgebracht, samengesteld uit beeldmateriaal van de oorlog. De enige speelfilm die in de eerste twee jaren na de oorlog werd vervaardigd was de film Bezet Gebied, in opdracht van Stichting 1940-1945. Hoewel Bezet Gebied een hoog documentaire-gehalte kent, kan de film zich niet aan de indruk onttrekken een nogal nationalistisch beeld te scheppen van het Nederlandse verzet. Gezien de periode waarin de film gemaakt werd niet geheel verwonderlijk; na vijf onmenselijke jaren werd liever gerept over heldendaden dan over moord en verraad. De film, opgenomen in Haarlem, werd slecht ontvangen door de vaderlandse pers en publiek.
Ellen Vogel
Bezet Gebied betekende het filmdebuut van actrice Ellen Vogel (1922), die nationale bekendheid verwierf door haar even sierlijke als krachtige spel op toneel. In Bezet Gebeid speelt ze een bijrol als koerierster genaamd Klaartje. Pas vanaf de jaren zestig, toen acteur en toneelregisseur Fons Rademakers zich zette aan het regisseren van enkele speelfilms (waaronder Makkers staakt uw wild Geraas (1960)) zou ze vaker in films te zien zijn. In de decennia daarna liet Vogel zich steeds vaker zien in (klassieke) Nederlandse televisieseries, zoals De kleine Zielen (1969), Van oude Mensen, de Dingen die voorbijgaan (1975) en Herenstraat 10 (1983).
Foto’s: respectievelijk uit Allemaal Film en Makkers staakt uw wild Geraas (1960).
Jammer dat deze film nooit op video of dvd is verschenen. Is hier niet een taak voor het Filmmuseum weggelegd om deze film is de fraaie serie Holland Klassiekers te laten verschijnen? Niet alleen voor de film, maar ook voor de geschiedenis.