Monique van de Ven, Renée Soutendijk en Willeke van Ammelrooy: wie het tegenwoordig over vrouwelijke iconen uit de Nederlandse filmgeschiedenis heeft, heeft het over hen. Maar er zijn natuurlijk meer actrices in Nederland die de pannen van het dak spelen of hebben gespeeld. Een verzameling van drie actrices die hun sporen ruim en breed hebben verdiend.

Acteren
De klassieke definitie van een acteur betreft ‘iemand die een personage uitbeeldt in een rollenspel of verhaal.’ Het acteren heeft zich in de loop der jaren, in navolging van de ontwikkeling in de cinema zelf, ontwikkeld van statisch en toneelmatig naar  meer dynamisch spel. Onder andere de introductie van de geluidsfilm, nieuwe camera’s en digitale effecten hebben de acteur gedwongen anders tegen zijn of haar vak aan te kijken. Tegenwoordig zorgt de 3D-techniek voor een compleet nieuwe ervaring voor de acteur.

Actrices over het vak
‘Ik heb wel eens omstandigheden meegemaakt waarvan ik dacht: Zo laat je beesten nog niet aan hun lot over.’ (Henriëtte Tol, De Droomfabriek, 1988)

‘Je wordt [in internationale producties] erg apart gehouden. Je wordt meteen na de opname naar je caravan geleid en pas weer opgehaald als je voor een nieuwe opname nodig bent. Ik heb nog steeds de prettigste herinneringen aan de films die ik in Nederland heb gedaan, voornamelijk door het ‘team-work’-gevoel.’ (Renée Soutendijk, De Droomfabriek, 1988)

‘Vroeger had ik altijd het gevoel dat ik gezellig moest meedoen en ook een toepje moest leggen. Ik was eigenlijk meer bezig andere mensen te behagen dan me aan mijn rol te wijden. Dat doe ik niet meer, dat gaat ten koste van mijn werk.’ (Monique van de Ven, De Droomfabriek, 1988)

‘De druk wordt zwaarder naarmate je dit werk langer doet, er wordt meer van je verwacht en je hebt zelf de ambitie steeds beter te worden. [Ik] kan niet iets in mijn eentje creëren, ik heb de feed-back van die mensen nodig, als zij niet tot mijn familie gaan behoren, durf ik niet te spelen. Zonder drie crew maak ik geen film.’ (Monique van de Ven, De Droomfabriek, 1988)

‘Natuurlijk stort je niet alles leeg in de eerste take. Dat kan ook niet, omdat een scène wordt opgebouwd uit totalen, mediums en close-shots, je moet het steeds weer kunnen overdoen. Je moet dus absoluut weten wat je aan het doen bent, ook voor de continuïteit. Het is een vereiste dat je je bewust bent van elke beweging, van elke pauze en van elk dingetje dat je doet.’ (Renée Soutendijk, De Droomfabriek, 1988)

‘Op het toneel acteer je vanuit jezelf naar buiten toe, gespreid in de breedte. Voor een camera doe je precies het tegenovergestelde: je richt je emotie op één punt, in de engte, meer gesloten. Daar kun je niet breed spelen, want dan verdwijnt het buiten beeld. De emoties zijn even hard gebald maar op een enkel punt gericht.’ (Henriëtte Tol, De Droomfabriek, 1988)

Selectie
Vraag een willekeurig iemand op straat drie Nederlandse actrices te noemen en hij of zij komt ongetwijfeld met namen als Monique van de Ven, Renée Soutendijk, Willeke van Ammelrooy en Carice van Houten. Naast bovengenoemde namen denken wij echter onder meer nog aan Linda van Dyck, Johanna ter Steege, Will van Kralingen, Halina Reijn, Anne-Wil Blankers, Loes Luca, Anneke Blok, Carine Crutzen, Annet Malherbe, Catherine ten Bruggencate, Ellen Vogel, Kitty Courbois, Lily Bouwmeester, Elsie de Brauw, Maria Kraakman, Renée Fokker, Kim van Kooten, Monic Hendrickx, Thekla Reuten, Tamar van den Dop, Ricky Koole en Rifka Lodeizen – maar een selectie dwingt nu eenmaal tot het maken van keuzes. Om het iets makkelijker te maken hebben we in onderstaande selectie de nieuwe generatie stiekem op één hoop gegooid, het is mede aan hen te danken dat het Nederlandse filmpubliek de Nederlandse film de laatste jaren steeds meer omarmt.

-          Carice van Houten (fragment: Alles is Liefde)

-          De nieuwe generatie (fragment: De Vloer op tijdens NFF 2009)

-          Monique van de Ven (fragment: Amsterdamned)

Pervola, Sporen in de Sneeuw (1985)
Vergeten, maar beloftevolle speelfilm van Orlow Seunke (De Smaak van Water, Kaas), waarin twee broers de laatste wens van hun vader respecteren en elkaar voor het eerst echt goed leren kennen. De film werd opgenomen in het koude Noorwegen, waar de geluidsman zijn oor vast vroor aan zijn koptelefoon, het paard door de kou volledig lam geslagen was en cast en crew regelmatig hun tenen en vingers moesten tellen om te kijken of er door de vrieskou niet per ongeluk een verloren was gegaan. Maar de ontberingen waren niet voor niks: het resultaat mocht er uiteindelijk meer dan zijn.

Oorlogswinter (2008)
Het hoofdpersonage Michiel fietst en loopt zich in Martin Koolhovens Oorlogswinter een ongeluk door de sneeuw. En dat ook nog in de hongerwinter van 1944-45. Gelukkig is het ditmaal maar film, maar Oorlogswinter laat wel als enige speelfilm – vooruit, De Aanslag (1986) opent wat dat betreft ook treffend – een goed beeld zien van de koude en barre omstandigheden die deze laatste oorlogswinter domineerden. Dat de film daarnaast ook nog eens prima in elkaar zit, maakt het plaatje compleet.

De Hel van ’63 (2009)
Een film over de Elfstedentocht uit 1963 kan natuurlijk niet zonder sneeuw. En niet zo’n beetje ook. De omstandigheden destijds waren niet alleen ondraaglijk, maar ook onmenselijk. Flink wat ijs, een dik pak sneeuw en enkele sneeuwstormen maakten de tocht tot de meest legendarische ooit. De authentieke beelden lieten de daadwerkelijke kou al goed voelen,  Steven de Jongs vermakelijke epos weet met hulp van de huidige digitale technieken de sfeer eveneens treffend neer te zetten. Een flink bord ouderwetse snert zal de kijker beslist goed doen.

Kruimeltje (1999)
Met een budget zo’n 5,2 miljoen gulden heeft het productieteam van Kruimeltje een bewonderenswaardige prestatie geleverd. Het Rotterdam van de jaren twintig komt daadwerkelijk tot leven in dit even vlotte als hartverwarmende avontuur rond straatschoffie ‘Kruimeltje’. Vrijwel volledig ondergedompeld in de sneeuw, zet de film een sterke sfeer neer en is ze ongetwijfeld een van de witste Nederlandse films ooit.

Alles is Liefde (2007)
Sneeuw werkt altijd om een romantische, warme sfeer te creëren. Zeker omdat de kijker het associeert met de koude, maar sfeervolle winterdagen en kerstmis – een feest dat iedereen natuurlijk het liefste met zijn of haar geliefde doorbrengt. Zo ook in Joram Lürsen’s Alles is Liefde, met in de hoofdrollen Carice van Houten en Michiel Romeyn,  dat de eerder nog ruziënde koppeltjes weer bij elkaar laat komen in een sneeuwend decor, warm belicht en ondersteund door een fijne, romantische soundtrack. Sneeuw kan dus wel voor warmte zorgen. Of, zoals Carice van Houten het zegt: ‘Sneeuw is zacht en lief.’

Producent Rob Houwer zocht na wat meer serieuze films eind jaren zeventig weer naar een meer luchtig onderwerp. Met Hoge Hakken, Echte Liefde greep hij terug naar de pikante formule van Wat zien ik!? (1971), al bleef het dit keer allemaal iets braver. Hoe Rijk de Gooijer één van zijn weinig bedscènes speelde en hoe Houwer het succes van Wat zien ik!? hoopte te evenaren.

Verhaal
De steenrijke Semijns Roggeveen  verveelt zich te pletter. Zijn vrouw Mirabelle, kinderen, vriendin en goedlopend containerbedrijf hebben hem niets meer te bieden. Vermomd met pruik en snor treedt Semijns daarom bij zijn eigen zaak in dienst als vrachtwagenchauffeur Arie Snoek.

Semijns vindt voor Arie ook een sjofele tweede woning: driehoog achter in de Amsterdamse Pijp. In zijn nieuwe gedaante wordt hij in de kantine smoorverliefd op de mooie serveerster Jenny. Door haar ontwikkelt hij zich tot een opstandig werknemer, die collega’s opstookt tot revolutie tegen zijn eigen bedrijfsleiding. Het wordt zo een zeer opwindend, maar uitputtend dubbelleven in het Gooi en in de Pijp, waar Jenny al gauw bij hem intrekt.

De ontdekking ligt natuurlijk steeds op de loer. Semijns, alias Arie, lokt deze tenslotte zelf uit, als hij Jenny in zijn gedaante als directeur enorm beledigt. Arie Snoek daagt daarop zichzelf uit tot een absurd duel. Mirabelle en Jenny vrezen voor zijn leven. Als de pistolen gereed worden gemaakt, verlaat Jenny hem uit woede om zijn koppigheid. Maar op het laatste moment vindt de miljonair/trucker dan toch nog zijn geluk.

Cast

Klucht
In 1980 verscheen de roman Hoge Hakken, Echte Liefde van Dimitri Frenkel Frank in de winkels. In deze roman beschrijft Frenkel Frank op karikaturale wijze een botsing tussen twee totaal verschillende milieus. De hoofdpersoon is een fabrieksdirecteur, die incognito arbeider wordt in zijn eigen fabriek. Daar wordt hij verliefd op de koffiejuffrouw en ontdekt hij dat tegenover de kilheid van zijn eigen omgeving de warmte van de gewone mensen staat.

Het verhaal voor Hoge Hakken, Echte Liefde komt niet zomaar uit de lucht vallen. De toneelstukken die Frenkel Frank schreef, hadden vaak ook een aangedikt en kluchtig karakter, waarbij twee thema’s of personen tegenover elkaar stonden. Daarnaast gaf Frenkel Frank toe dat hij voor de fabrieksdirecteur uitgegaan is van zijn eigen karakter: “Aan de ene kant ben ik aardig intellectueel, aan de andere kant heb ik een heel primitieve, volkse kant in me.”

Na zijn werk voor de televisie en het theater vond Frenkel Frank het wel eens tijd worden voor een speelfilmdebuut. Op basis van zijn eigen gelijknamige roman schreef hij het scenario voor Hoge Hakken, Echte Liefde. Met dit scenario onder de arm klopte hij aan bij producent Rob Houwer. Deze zag er wel wat in en wist meteen hoe hij de film in de media moest presenteren. De publiciteitscampagne draaide op volle toeren en de film werd gepromoot als ‘Nederlands leukste filmkomedie sinds Wat Zien ik!?‘. Het gerucht deed indertijd de ronde dat Houwer in eerste instantie Paul Verhoeven en Ate de Jong polste om de regiestoel te beklimmen, maar dat beiden het aanbod afsloegen. De producent ontkende dit later echter in alle toonaarden en gaf aan alle vertrouwen te hebben in debutant Frenkel Frank.

Droomduo
De samenwerking tussen de eigenzinnige producent en debuterende regisseur verliep zonder noemenswaardige problemen. De twee vulden elkaar op veel vlakken zelfs uitstekend aan. Ze werkten intensief samen en Houwer voorzag Frenkel Frank waar nodig van bruikbare adviezen. Zo was Houwer niet geheel tevreden over de eerste versie van het scenario. Hij vond het nogal oppervlakkig en ook het einde kon nog vele malen beter. Samen herschreven Houwer en Frenkel Frank het scenario vier keer, waarbij vooral veel gesleuteld werd aan bovenstaande elementen. Film en boek verschillen hierdoor uiteindelijk nogal. De regisseur: “Boek en film zijn eigenlijk niet met elkaar te vergelijken. Een film heeft heel andere wetten: het is veel simpeler. Tegelijkertijd moet er in een film steeds iets aan de hand zijn, een bepaalde emotie.”

Voor de hoofdrollen koos men voor bekende namen. De rol van Semijns Roggeveen, en diens tweede verschijning Arie Snoek, werd gespeeld door Rijk de Gooyer. Monique van de Ven tekende voor de rol van Jenny Vreugdehil, de volkse en jeugdige koffiejuffrouw. In de bijrollen treffen we onder andere Leen Jongewaard, Geert de Jong en Dolf de Vries aan. De eerste voelt zich uitstekend thuis als vader van Jenny. De scène waarin hij Arie Snoek vraagt naar diens bedoelingen met ‘zijn Jenny’, is een van de grappigste uit de Nederlandse filmgeschiedenis.

Voor de make-up werd grimeur Ulli Ullrich benaderd. Deze kon zich door de overdreven en aangedikte personages volledig uitleven op de twee hoofdrolspelers. Jaren later vertelde hij hierover het volgende: “Het mocht allemaal een beetje karikaturaal zijn. Een acteur in een totaal ander personage veranderen, is aardig werk. Zoals we dat gedaan hebben met Monique van de Ven in Hoge Hakken, Echte Liefde. Er is heel wat vooraf gegaan om haar als dat personage een beetje leuk te maken. Je kon eenvoudig zeggen: dat wordt een een hoer en een snol, maar daarbij moest het toch een aantrekkelijk vrouw blijven. En de actrice moet zich er lekker bij voelen. Het duurde even voor we dat gevonden hadden, maar uiteindelijk is het ons gelukt in samenwerking met de actrice en de regisseur. Rijk de Gooyer was wat dat betreft een eenvoudiger personage.”

Gêne
Monique van de Ven keek later met warme gevoelens terug op haar rol van Jenny en prees de werkwijze van de regisseur. “Ik was gek op die vrouw uit Hoge Hakken. Wat een warmte, wat een spontaniteit. Heel goede herinneringen heb ik daaraan, net als aan Dimitri Frenkel Frank. Een goed voorbereide, correcte man. En rustig. Zes uur stipt was het eind van een draaidag. Dat heb ik wel eens anders meegemaakt.” Ook De Gooyer kijkt met plezier terug op de productie. “Zo’n dubbelrol spelen is geweldig leuk om te doen. Vooral de bedscènes waren lachen geblazen. Met Monique heb ik die graag gedaan.” Hoge Hakken, Echte Liefde is een van de weinige producties waarin De Gooyer liefdesscènes speelt met zijn tegenspeelster. “Ik speel zelden liefdesscènes, ik hou er niet van en ik kan het niet, het gaat me niet lekker af. Een soort gêne waarschijnlijk.”

Ondanks de stipte en rustige werkwijze van Frenkel Frank, kon de regisseur de gebruikelijke, kleine irritaties niet voorkomen. Vooral het uitvoerig uitlichten van scènes, waarbij in plaats van een ‘stand-in’ de twee hoofdrolspelers zelf lange tijd moesten wachten in de hitte van de lampen, werkte soms op de zenuwen van De Gooyer en Van de Ven. Rijk de Gooyer: “Het was op een bloedheet zolderkamertje. Ik had een pruik met krulletjes op en lag daar maar in dat licht. Ik riep toen voorzichtig: ‘Jongens, als die pruik gaat doorzweten, gaan de krulletjes eruit.’ Er was niet eens een reservepruik, daar was geen geld voor. Een kwartier later riep ik nog eens: ‘Als jullie mij hier laten liggen terwijl jullie uitlichten, is die pruik straks steil. Laat daar toch even iemand anders gaan liggen’.”

Net als bij de meeste andere films van Rob Houwer, is ook deze niet voorzien van direct geluid en moesten de spelers tijdens de postproductie op weg naar de studio om de dialogen in te spreken. Rijk de Gooyer was en is hier geen voorstander van. “Ik kan nooit meer de spanning opbrengen die ik tijdens de opnamen voelde. Er wordt in zo’n studio geroepen: ‘Nu!’ en dan moet je opeens weer. Ik ben er geen voorstander van, maar doe het wel.” Monique van de Ven groeide op met deze werkwijze en heeft er dan ook totaal geen moeite mee. Hoewel met nasynchronisatie op zich niks mis is, is het kwalijk dat de geluidsafwerking van Hoge Hakken, Echte Liefde te wensen over laat. En dat is bij producties van Houwer helaas wel vaker het geval.

Première
De première van de film ging samen met het zestigjarig jubileum van bioscoop Tuschinski. Op 29 oktober 1981 beleefde de film hier zijn feestelijke galapremière. Geheel toevallig werd de film ook in zestig kopieën uitgebracht. De pers was niet echt te spreken over het debuut van Frenkel Frank. Hans Beerekamp in het NRC: “Ambachtelijk is Hoge Hakken, Echte Liefde zeker geen hoogvlieger. (…) De talloze continuïteitsfouten, de slechte timing en de onverstaanbaarheid van de slecht nagesynchroniseerde dialogen liggen ook beneden het niveau van een vakman als Houwer.” Ook stoorde de kritiek zich aan de karikaturale tekening van beide milieus. Het enige waar ze bijna geheel unaniem positief over oordeelden, waren de twee hoofdrollen. “Werkelijk een grandioze dubbelrol van Rijk de Gooyer” en “Een ontwapenende Monique van de Ven, die zich bewijst als volwaardige comédienne, die haar gulhartigheid tot de achterste rijen van de bioscoop weet over te brengen.”

Frenkel Frank zei achteraf het jammer te hebben gevonden dat de pers de film zo serieus bekeken heeft. Volgens hem moesten de maatschappelijke issues die de film aansnijdt niet al te serieus genomen worden. Hij hield zich naar eigen zeggen meer bezig met fictie, dan met werkelijkheid. In de bioscopen deed de film het zeer redelijk. Met 582.830 bezoekers leverde de film voldoende op, maar Houwer had op meer gehoopt.

De drie … verschillende oorlogsfilms

Het verzet: Het Meisje met het Rode Haar (1981)
Bij films over het verzet denkt men misschien eerder aan Zwartboek of Soldaat van Oranje, maar Het Meisje met het Rode Haar mag niet worden vergeten. Het waargebeurde verhaal over verzetsstrijder Hannie Schaft wordt mooi geleidelijk opgebouwd en kent een aantal bloedstollende momenten. Theo van de Sande leverde knap camerawerk af en Renée Soutendijk speelt een van de beste rollen uit haar carrière.

De slachtoffers: Het Bittere Kruid (1985)
Een van de weinige Nederlandse films die puur over Jodenvervolging gaat. Schrijfster Marga Minco distantieerde zich van de verfilming van haar klassieker; scenaristen Kees van Oostrum en Maurice Noel hadden te veel vrijheid genomen om het boek naar film te vertalen. Desalniettemin is Het Bittere Kruid bij vlagen een aangrijpende film geworden, die het bezegelde lot van een Joodse familie tijdens de Tweede Wereldoorlog laat zien. Niet altijd even overtuigend, maar uiteindelijk onderhoudend genoeg door het schrijnende en steeds meer verstikkende verhaal, en de fraaie soundtrack.

De nasleep: Leedvermaak (1989), Qui Vive (2001) en Happy End (2009)
Los zijn deze drie films van Frans Weisz redelijke drama’s, maar samen vormen ze een unieke trilogie over de last die Joden na de holocaust met zich meedragen. De sterke cast, met o.a. Pierre Bokma, Kitty Courbois en Rijk de Gooyer, bleef in de twintig jaar die de drie films beslaan onveranderd. Het verstrijken van de tijd, een van de belangrijke thema’s in de trilogie, wordt op die manier ook in de gelaten van de acteurs zichtbaar. Droevig en melancholisch, maar vooral in het laatste deel ook hoopvol en berustend.

Vannacht overleed in zijn slaap op 83-jarige leeftijd acteur Piet Römer. Bij het gros van de Nederlanders bekend als De Cock (“met C-o-c-k”) uit Baantjer, maar Römer speelde ook in een twintigtal films. NeerlandsFilmdoek selecteerde er drie.

- Wat zien ik!? (1971)
In Paul Verhoevens komische Wat Zien ik!? speelt Römer een grote bijrol als Piet, een getrouwde man die zich aangetrokken voelt tot Blonde Greet, een ervaren, maar vriendelijke prostituee. In tegenstelling tot haar klanten is Piet echter niet zozeer geïnteresseerd in seks, maar neemt hij Greet mee naar allerlei meer en minder cultureel verantwoorde evenementen. Uiteindelijk loopt de relatie spaak en keert hij terug naar zijn eigen vrouw. Gezien het marginale karakter van het personage en de film geen rol waarmee Römer flink kon uitpakken, maar door zijn charismatische verschijning en lichte toon wel uitermate amusant.

- Het medelij, Jet! (1975)
Film over Sjacheraar Tim (Johnny Kraaykamp), inmiddels een brave huisvader, en zijn oude kameraad Bodde (Römer). Ze lopen elkaar na lange tijd weer tegen het lijf, waarna Bodde Tim overhaalt om met hem op stap te gaan onder het motto: “Lachen, lachen, lachen!”. Het gevolg is een komisch bedoeld, maar vaak matig geheel, dat echter aardig wegkijkt. Regisseur Frans Weisz wilde eigenlijk Rijk de Gooijer voor de rol van Bodde, maar doordat deze zich vlak voor de opnamen terugtrok uit het project, werd Piet Römer gecontracteerd. De enige hoogtepunten vormen de momenten tussen Johnny en Piet, die liet zien een waardig vervanger te zijn voor De Gooijer.

- Peter en de Vliegende Autobus (1978)
Jeugdfilm van Karst van der Meulen, waarin Römer op bijzonder komische en ietwat uitvergrote wijze de rol van buschauffeur vertolkt. Wanneer door toedoen van magische toverballen zijn bus de lucht in vliegt, weet hij door zijn droogkomische opmerkingen als geen ander de opgewekte stemming te bewaren. Al vliegend in antwoord op de leraar die hulp wil halen, maar niet weet hoe: “Nou, daar is de deur.” Kleine, maar komische en kleurrijke rol.

TBS
In 2008 speelde Theo Maassen een ijzingwekkende hoofdrol in de film TBS van Pieter Kuijpers. Als uitbehandelde TBS’er, veroordeeld voor een vermeende lustmoord op zijn zusje, breekt hij samen met een mede-gedetineerde uit en trekt de wijde wereld in. Om de justitie uit handen te blijven, gijzelt hij een dertienjarig meisje. Maassen maakt indruk als gespleten persoonlijkheid en weet de kijker tot de laatste minuten in spanning te houden over zijn ware bedoelingen.

Minoes
Zo angstaanjagend als in TBS, zo vertederend is Maassen in de sfeervolle familiefilm Minoes van Vincent Bal. Beginnend journalist Tibbe (Maassen) heeft moeite een primeur te vinden, maar poes Minoes (Carice van Houten) biedt uitkomst. Warm, innemend en vertederend.

Het Geheim
Vertederende film over een jongetje dat er van droomt om illusionist te worden, maar in zijn wilde ambities per ongeluk zijn vriendinnetje wegtovert. Spannend avontuur voor de kleinsten, aandoenlijk en schalks voor meekijkende ouders. Uitstekend voor het hele gezin dus. Met Maassen in de rol van klunzige vader met een hart van goud.

- Een Maand later (1987)
Nouchka van Brakel regisseerde in 1987 twee van de grootste Nederlandse actrices ooit – Monique van de Ven en Renee Soutendijk – in een komische familiefilm over een identiteitsruil. In het begin is het allemaal nog vrijblijvend en gemoedelijk, maar als de kerstdagen aanbreken en dus ook het nieuwe jaar, komen de ware gevoelens boven drijven.

- Flodder 3 (1995)
Een knallend einde moest Flodder krijgen, en dat kwam er ook. Aan het einde van Flodder 3 vliegt Zonnedael de lucht in door een ongeluk waarbij het vuurwerk voor de feestelijkheden van het 25-jarig bestaan van de luxe villawijk tot ontbranding wordt gebracht. Terwijl de buurtbewoners in grote paniek verkeren, genieten de Flodders van het prachtige vuurwerk.

- Bon Voyage (2011)
In de telefilm Bon Voyage zorgt een per ongeluk ontstaan ‘vuurwerkconcert’ voor hét hoogteunt van de film, waarin alle personages samenkomen, ook al zijn ze allen op een andere locatie. Sfeervol en gevoelig, met prachtige beelden.

I. Nederlands’ eerste lange 3D-film: Nova Zembla
Het is waarschijnlijk de meest verkondigde reclamekreet van 2011: ‘Nova Zembla – Nederlands’ eerste film in 3D!’. Of het nu bij RTL Boulevard, De Wereld draait Door of SBS6 Shownieuws was, steevast legde regisseur Reinout Oerlemans de nadruk op deze unieke eigenschap van de film. En succes had het, want ondanks de gematigde kritieken loopt het publiek nog steeds warm voor dit filmische verslag van de barre overwintering van een groep Nederlanders op Nova Zembla eind 16e eeuw. Of zou het toch door het acteerdebuut van Doutzen komen? Hoe dan ook; Nederlands’ eerste 3D-bioscoopfilm is een feit.

II. Het ongekende succes van Gooische Vrouwen – de film
Dachten we met Zwartboek, Alles is Liefde en New Kids Turbo! al ongekende bezoekerscijfers te hebben gescoord – alle films trokken meer dan 1 miljoen bezoekers naar de zalen -, de speelfilmversie van Gooische Vrouwen overtrof alle verwachtingen. Bijna 1,9 miljoen mensen kochten een kaartje, een aantal dat sinds Flodder (1986) niet meer was behaald en voor deze tijd een absoluut unicum is. Zelfs de Harry Potter en Lord of the Rings films behaalden geen hogere cijfers.

III. De Rabat-speech van Nasrdin Dchar
Een mijlpaal? In zekere zin wel. Nooit eerder werd er tijdens het Gala van de Nederlandse film zo intens gesproken als door Nasrdin Dchar  na zijn Gouden Kalf voor beste acteur. Bij de première in juni mocht Rabat al op veel sympathie rekenen, in oktober stond heel Utrecht op de banken tijdens de speech van Dchar, die niet alleen persoonlijk en universeel, maar ook politiek getint was. Oh ja, en de manier waarop hij zijn blijdschap deelde met Thekla Reuten mocht er ook wezen.

Acteur, artiest en operettezanger Johannes Heesters (5 december 1903, Amersfoort) is vandaag in het Duitse Starnberg overleden. Met een carrière van 90 jaar staat hij in het Guinness Book of Records als de langst optredende artiest ooit. Heesters werd 108 jaar.

Omstreden
Omstreden in Nederland, een publiekslieveling in Duitsland. Acteur en operettezanger Johannes Meesters leefde in twee werelden. Ondanks dat hij de honderd ruim was gepasseerd, trad hij nog geregeld op. Meestal in Duitsland, maar soms ook nog in Nederland, ondanks alle kritiek die dan steevast losbarstte. Zo ook in 2008, toen het Nederlands Theaterinstituut en het Filmmuseum Heesters wilde eren.

De meester zelf had wel even getwijfeld en besloot uit veiligheid niet met zijn eigen auto te reizen. Maar na ruim veertig jaar had hij ook wel weer zin in ‘eigen’ land op te treden. Zijn angst bleek gelukkig ongegrond: het optreden werd een groot succes en als klap op de vuurpijl kreeg Heesters van het Nederlands Theaterinstituut ook nog opnamen van zijn werk mee. Het Filmmuseum maakte van de gelegenheid gebruik om Heesters het eerste exemplaar van de film De Vier Mullers (1935), waarin hij een van de hoofdrollen vertolkt, te overhandigen.

Dachau
In 1935 was er nog niks aan de hand geweest. Heesters was een graag geziene acteur en artiest en vooral actief in het theater. In 1924 speelde hij, onder regie van Theo Frenkel, een rolletje in de stomme film Cirque Hollandais, maar daar bleef het wat filmwerk betreft dan ook bij.

Met de intrede van de geluidsfilm in de Nederlandse filmwereld, werd hij voor de producenten plots echter een stuk aantrekkelijker. Door zijn populariteit als operettezanger, bezat hij de kracht om publiek naar de zalen te lokken. Niet voor niets werd hem in zowel Bleeke Bet (1934) als in De Vier Mullers (1935) de ruimte en tijd gegund een of meerdere liedjes op te voeren. Na deze films vertrok hij al snel naar Duitsland, waar zijn succes alleen maar groter zou worden.

Aan deze verhuizing naar onze Oosterburen dankte Heesters echter ook zijn omstreden reputatie in ons land. Een bezoek aan het concentratiekamp Dachau in 1941 zorgde al jaren voor de nodige ophef. Het gerucht gaat dat Heesters daar heeft opgetreden voor SS-soldaten, maar zelf ontkende hij dit en hield hij vol niet te hebben geweten dat het een concentratiekamp betrof. Na de oorlog ging Heesters in Duitsland gewoon verder met zijn werk en wordt hij nog steeds op handen gedragen. In Nederland is dit zogezegd anders. Maar omstreden of niet, aan zijn kwaliteiten en talent valt niet te twijfelen.

Bleeke Bet en De Vier Mullers zijn in Nederland op DVD verkrijgbaar in de DVD-reeks ‘Nederlandse Filmklassiekers’, uitgegeven door TDM Entertainment en het Filmmuseum.

Het is weer bijna zover; kerstavond staat voor de deur. NeerlandsFilmdoek wenst u vanzelfsprekend fijne feestdagen toe, en geeft in aanloop naar het Kerstfeest enkele toepasselijke filmtips om deze donkere en koude dagen door te komen.

Kerst in de Nederlandse film
Net als het Sinterklaasfeest kent ook Kerstmis geen echte traditie in de Nederlandse filmgeschiedenis. De Kerstman zelf was tot vorig jaar zelfs in geen enkele film terug te vinden. Dit in tegenstelling tot de landen om ons heen, waar het kerstfeest jaarlijks garant staat voor enkele (meer of minder geslaagde) familiefilms.

De eerste heuse Nederlandse familiefilm waarin Kerst (of de Kerstsfeer) een grote rol speelde verscheen pas zo’n tien jaar geleden. Kruimeltje van Maria Peters, naar het gelijknamige boek van Chris van Abcoude, speelt zich vrijwel volledig af in een besneeuwd decor in de koude wintermaanden vlak voor en tijdens Kerst. De warme sfeer van deze dagen, ondanks het koude weer, wordt op nostalgische wijze overgedragen op de kijker.

In de jaren tachtig speelde Kerst een rol in films als Abel (1986) en Van Geluk gesproken (1987). Hoewel totaal verschillend, spelen beide films zich grotendeels af in de Kersttijd. Abel opent zelfs legendarisch met een even hilarisch als absurd kerstdiner, waarin het hoofdpersonage het aan de stok krijgt met zijn vader. Van Geluk gesproken is een tragikomisch portret van diverse families in een Amsterdams pand. In de vluchtigheid van het huidige bestaan leven ze allemaal langs elkaar heen, maar smachten ze naar warmte en genegenheid. Ook de Reve-verfilming De Avonden (1989) speelt zich af rond Kerstmis. In Een Maand later (1987) wordt de Kerstsfeer gebruikt om de gevoelens van de hoofdpersonages te versterken.

Presenteerde Joram Lürsen in Alles is Liefde de Sinterklaasperiode sfeervol en vol sneeuw, in zijn familiefilm Het Geheim (2010) weet hij de kerstsfeer treffend neer te zetten. Er zijn links en rechts zelfs wat Kerstmannen te zien.

Uitgelicht

-       Kruimeltje (1999)
Met een budget zo’n 5,2 miljoen gulden heeft het productieteam van Kruimeltje een bewonderenswaardige prestatie geleverd. Het Rotterdam van de jaren twintig komt daadwerkelijk tot leven in dit even vlotte als hartverwarmende avontuur rond straatschoffie ‘Kruimeltje’. Als geheel zo nu en dan wat onevenwichtig en niet bijster sterk geacteerd, maar de sfeer en het zichtbare enthousiasme maken veel goed. De bijna tastbare nostalgische Kerstsfeer niet te vergeten!

-       Van Geluk gesproken (1987)
Pieter Verhoeff’s tragikomische portret over diverse volkse families in hartje Amsterdam. Een film zoals ze ze vandaag de dag niet meer maken. In al zijn onbeholpenheid en lompheid zo doeltreffend als de pest. Naast de sterke cast, met onder meer Michiel Romeyn, Gerard Thoolen, Peter Tuinman en Marijke Veugelers, is het sfeervolle production design wellicht nog het sterkste punt van de aandoenlijke prent. Enkele scènes zijn onvergetelijk; met name die waarin Harrie (Michiel Romeyn) – net als elk personage op zoek naar warmte en liefde – tijdens een koude winterdag de broederschap met zijn ‘baas’ uit tracht te drukken in een meeslepende smartlap.

-       ‘Kerstavond’, uit Mensen zoals jij en ik (serie)
De serie Mensen zoals jij en ik was begin jaren tachtig een enorme hit op de vaderlandse televisie. De serie telt 32 afleveringen met elk een losstaand plot. De verhalen gaan steevast over mensen van de straat – mensen zoals jij en ik. De hoofdrol in elke aflevering wordt gespeeld door een van Nederlandse puurste acteurs Kees Brusse. In de aflevering ‘Kerstavond’ speelt hij een vergevingsgezinde wijkagent die een crimineel met een klein hartje respijt geeft om de Kerstavond door te brengen met zijn vrouw en twee kinderen. Een aandoenlijk, pakkend en – hoe kan het ook anders – levensecht relaas, waarin de kerstgedachte kernachtig naar voren komt.

NeerlandsFilmdoek wenst u fijne feestdagen!